อายุขัยของหมากรุกยังคงเป็นปริศนาจนถึงทุกวันนี้ มีบางสมมุติฐานอ้างเลยไปถึงยุคที่ไม่มีหลักฐาน
        ทางประวัติศาสตร์ว่าเกิดหมากรุกตั้งแต่ราว 1000 ปีก่อนคริสตศักราชโดยนักคณิตศาสตร์ชาวอินเดีย
        ซึ่งเป็นคนเดียวกับที่คิดวิธียกกำลังในทางคณิตศาสตร์ ไม่ใช่เท่านั้น ยังมีบางตำนานที่อายุพอ ๆ กันคือ
        ราว 3000 ปีก่อนโดยอ้างถึงการค้นพบทางโบราณคดีในอิยิปต์, อิรัก, และอินเดีย แต่จริง ๆ แล้วก็ยังไม่พบ
        การกล่าวถึงหมากรุกในบทประพันธ์โบราณใด ๆ ก่อนปี คศ. 570 ดังนั้น นักประวัติศาสตร์หลายท่านจึง
        เห็นพ้องกันว่าปีนี้เป็นปีถือกำเนิดของหมากรุกอย่างเป็นทางการ

                 การกล่าวขวัญถึงหมากรุกครั้งแรกนั้นเกิดขึ้นในบทกวีโบราณของเปอร์เซียซึ่งประพันธ์โดย Firdosi
        ในปีคศ. 600 ว่า มีการนำหมากรุกมาจากอินเดียสู่เปอร์เซีย ( ประเทศอิหร่านในปัจจุบัน ) ในรัชสมัยของ
        กษัตริย์ Chosroe I. Anushiravan ( 531-579 ) ตำราเล่มนี้กล่าวอธิบายกฎกติกา และนิยามของเกม
        หมากรุกไว้อย่างละเอียดละออ และหลังจากนั้นเปอร์เซียก็ถูกรุกรานตกอยู่ใต้การปกครองของจักรวรรดิ
        มุสลิม ซึ่งครอบครองอาณาจักรตั้งแต่ทิศตะวันออกจากอินเดียไปจรดที่เปอร์เซีย และทิศตะวันตกจากฝรั่งเศส
        ไปจรดที่สเปน รับหมากรุกไปจากเปอร์เซีย และแน่นอนว่าหมากรุกก็แผ่ขยายอาณาจักรข้ามภพข้าม
        อารยธรรมออกไปพร้อมกับการทำศึกขยายอาณาจักรอิสลาม อาจสรุปเส้นทางของหมากรุกได้ดังรูปนี้

                 หมากรุกย่างเข้าสู่สเปนพร้อมกับชาวมัวร์ โดยกล่าวถึงในดินแดนตะวันตกครั้งแรกจากคัมภีร์แห่ง
        คาตาโลเนียน ปี 1010 ซึ่งที่จริงหมากรุกเป็นที่รู้จักของยุโรปก่อนหน้านั้นมาก อาทิเช่น เรื่องของขวัญจาก
        เจ้าเมืองชาวมุสลิม Haroon al Rashid ที่มอบให้ Charlemagne ( ศตวรรษที่ 8 ) เป็นชุดหมากรุกล้ำค่า
        ซึ่งประดิษฐ์อย่างวิจิตร ตำนานอัศวินโต๊ะกลม ก็มีชุดบรรณาการถวายกษัตริย์อาเธอร์เป็นชุดหมากรุกเช่นกัน

                 หมากรุกเข้าสู่เยอรมันราวศตวรรษที่ 11 แต่ก็มีอ้างถึงก่อนหน้านั้นในวรรณกรรมของสาธุคุณ
        Froumund von Tegermsee ประพันธ์ไว้ในปี 1030-1050 เป็นเรื่องของศึกหมากรุกศักดิ์ศรีระหว่าง
        Svetoslav Surinj แห่งโครเอเชีย กับ Venetian Doge Peter II โดยมีเดิมพันเป็นอำนาจปกครองเมือง
        ดัลมาเชียน! ผลคือฝ่ายแรกชนะไป และหลังจากเยอรมันแล้ว หมากรุกก็ยังแผ่ขยายเข้าสู่อาณาจักรอิตาลี
        สู่จักรวรรดิอังกฤษ พอจะวาดผังการแผ่ขยายของหมากรุกในยุโรปได้ดังนี้

        ในบทกวีพื้นบ้านของรัสเซียก็พูดถึงความนิยมของหมากรุกแบบเปอร์เซีย แต่ในที่สุดหมากรุกแบบยุโรป
        ก็ผ่านจากทางอิตาลีและโปแลนด์เข้าสู่รัสเซียเป็นที่นิยมแทนแบบดั้งเดิม
        มีทฤษฎีที่ว่าหมากรุกในรัสเซียถูกนำมาเผยแพร่โดยชาวตาร์ตาร์ ซึ่งเป็นจ้าวจักรวรรดิโมกุลซึ่งครอบครอง
        ดินแดนตะวันออกไกลและตะวันออกกลางโดยผ่านจากทางเปอร์เซียและอาหรับมาอีกต่อหนึ่ง

         หมากรุกถือเป็นสิ่งต้องห้ามในช่วงยุคสมัยหนึ่งของคริสตจักร เนื่องจากถูกใช้ในการเล่นการพนัน
         ดังนั้น จึงมีการกล่าวถึง หมากรุกในทำนองวัตถุนอกรีต แต่ก็ไม่สามารถหยุดยั้งอัตราการขยายเติบโตของ
         อาณาจักรหมากรุกดูได้จากจำนวนของบทประพันธ์ในสมัยนั้นกล่าวขวัญถึงเกมหมากรุกไว ้เป็น
         จำนวนมาก บทประพันธ์ที่เก่าที่สุดเท่าที่พบแต่งขึ้นราวกลางศตวรรษที่ 9 โดยนักเขียนชาวอาหรับ Al Adli
         เป็นเรื่องราวของ Mansubat ซึ่งผมจะได้กล่าวถึงในตอนถัดไป

         ความนิยมหมากรุกเติบโตก้าวหน้าขึ้นอย่างรวดเร็ว และในที่สุดก็แพร่กระจายออกครอบคลุมทั้งโลก
         กุมหัวใจ และมันสมองของโลกยุคโบราณไว้ได้อย่างยาวนานจนถึงปัจจุบัน

         แผนภูมิข้างล่างจะได้แสดงทิศทางของการแพร่หมากรุกในแต่ละส่วนของโลก

                มีการบันทึกทางประวัติศาสตร์ไว้ว่าหมากรุกรุ่นแรกของโลกเป็นเกม 4 กองทัพระหว่าง 4 ผู้เล่น
       ซึ่งหมายถึงว่าจะต้องมีตัวหมาก 4 ชุด แม้จนถึงปัจจุบันก็ยังมีการใช้ชื่อของหมากรุกรุ่นแรก คือ Chatrang
       ( เป็นสันสกฤตตรงกับคำว่า "จตุรงค์" ) โดยคำว่า จตุร แปลว่า สี่ และ รงค์ แปลว่าสี หรือ ฝ่าย

       ชื่อ Chatrang เท่าที่พบก็มีวรรณกรรมสมัยราชวงศ์ Sasanid ( 242-651 ) แห่งเปอร์เซียเขียนขึ้นด้วย
       ภาษาปาลาวีชื่อ Chatrang namakwor ( A Manual of Chess ) มาถึงเปอร์เซียยุคใหม่ก็ใช้ชื่อซึ่งแทบ
       จะไม่แตกต่างคือ Shatranj คำนี้มีการวิเคราะห์ถกเถียงกันด้วยความเห็นที่แตกต่าง บ้างก็ว่าน่าจะมาจาก
       ความเชื่อในยุคอินเดียโบราณในเรื่องธาตุทั้ง 4 คือ ดิน, น้ำ, ลม, ไฟ แต่บ้างก็ว่าอาจจะมาจากฤดูทั้ง 4
       และก็ยังมีการกล่าวถึงทฤษฎีอารมณ์ทั้ง 4 คือ รัก, โลภ, โกรธ, หลง แต่ก็ล้วนใช้เลข 4 เป็นกุญแจหลักทั้งสิ้น

       คำว่า Chess ( หมากรุก ) มาจากคำว่า Shah ( King ) ในภาษาเปอร์เซีย และ Checkmate ( รุกจน )
       ก็มาจากคำว่า Shah mat (King died)

       ชาวอาหรับมุสลิมอาจกล่าวได้ว่าเป็นกลุ่มชนชาติที่มีอิทธิพลสูงสุดในการแผ่ขยายของเกมหมากรุก ตั้งแต่เป็นที่มาของคำสำคัญที่กล่าวไปบ้างแล้วคือ Chess, Checkmate เชื่อหรือไม่ครับ มีการแข่งขัน
แบบปิดตาเล่นตั้งแต่ก่อนปี คศ.700 มีการแข่งขันแบบทัวร์นาเมนท์ ตั้งแต่ช่วงหลังศตวรรษที่ 8
ตำราหมากรุกก็เกิดขึ้นในช่วงนี้ ว่าด้วยการเปิดหมาก ปัญหาหมากกล ( ภาษาอาหรับคือ Mansubat ) เท่านั้นไม่พอยังมีการเปรียบเทียบระหว่างหมากรุกของทางเปอร์เซียกับแบบฮินดูแถมท้าย เรียกได้ว่า
ครบเครื่องเรื่องหมากรุกจริงๆ

       ทว่าเป็นที่น่าเสียดายอย่างยิ่งที่ปัจจุบันตำราล้ำค่าเล่มดังกล่าวได้สูญหายไปจากพิพิธภัณฑ์อย่างไร้ร่องรอย...!

       แต่ก็ยังโชคดีครับ ที่ทางพิพิธภัณฑ์แห่งชาติยูโกสลาเวียยังมีต้นฉบับอีกเล่มซึ่งเขียนขึ้นราวต้นศตวรรษที่ 9เป็นตำรา Mansubat ( ปัญหาหมากกล) ถูกค้นพบและนำออกแสดงในปีคศ. 1958

       ในจำนวนนั้นมีหมากกลเด็ด ๆ ที่เลื่องชื่ออยู่หลายกล สุดยอดหมากกลหนึ่งชื่อ " The Dilaram Mate" กล่าวถึงกระทาชายนาม Dilaram เป็นนักหมากรุกและนักพนันตัวยงเพียงแต่แกมีนิสัยค่อนข้างหุนหัน
พลันแล่นโดยไม่ยั้งคิด จนในที่สุดครั้งสุดท้ายแพ้ติดต่อกันจนหมดเนื้อหมดตัว แต่อย่านึกว่าจะพอแค่นั้น
แกก็ยังเดิมพันด้วยภรรยา ! ที่สำคัญคือคนที่เล่นด้วยก็รับเดิมพันนี้ซะด้วย และด้วยความเลินเล่อประมาท
ของ Dilaram ดูเหมือนเทพีแห่งชัยชนะจะโบกบินไปยังฝ่ายตรงข้าม ...

        แต่ภรรยาของแกเห็นรูปหมากแล้วกลับคิดขึ้นได้ว่าถ้าให้ฝ่ายตรงข้ามกินเรือสองลำจะพลิกกลับมารุกจนได้
ภายในสามตา!!! หลังจากกระซิบบอกสามี นาย Dilaram ก็เอาชนะไปได้ และได้สิ่งที่สูญเสียไป
ทั้งหมดคืนกลับมา นี่คืออานุภาพของหมากกลรูปนี้

ทีนี้ลองมาดูคำศัพท์ที่ใช้เรียกตัวหมากของเปอร์เซียกันครับ

        กระบวนยุทธหมากรุก ไม่ว่าจะเป็นชนิดใด ของชาติใดก็ตามจะแบ่งขั้นตอนการเล่นซึ่งมีวิธีการคิด
        และวัตถุประสงค์แตกต่างกันออกไปเป็น 3 ระยะ คือ
               1.  ระยะเปิดเกม
               2.  ระยะกลางเกม
               3.  ระยะปิดเกม
      
       โดยสรุปคร่าวๆ คือ
               ระยะเปิดเกม    เป็นการจับจองเส้นทางลำเลียงพล ทำลายหรือหันเหเบี่ยงเบนสิ่งกีดขวาง
                                        เริ่มกลยุทธขั้นต้นของโครงสร้างเบี้ย วางตำแหน่งอาวุธหนักเบาในสภาวะพร้อมรบ
               ระยะกลางเกม  เป็นการใช้กลยุทธขั้นต่อมาแทบทั้งหมดเพื่อเอาเปรียบในด้านกำลังพล
                                        และเปิดเส้นทางสู่ขุนของฝ่ายตรงข้าม ทำลาย หรือเบี่ยงเบนองครักษ์ที่
                                        แวดล้อมป้องกันขุน
               ระยะปิดเกม     เป็นการใช้กลยุทธขั้นสุดท้ายเบียดไล่ขุนให้จนในกรณีเป็นต่อ หรือหลบหนี
                                        ให้รอดในกรณีเป็นรอง
       ทั้งสามขั้นตอนนี้ บางเกมอาจไม่ต้องเล่นไปถึงระยะปิดเกมก็ชี้ขาดกันที่ระยะกลางกระดานได้เลยก็มี
       แต่โดยทั่วไปแล้ว การที่จะฝึกฝนจนฝีมือก้าวขึ้นสู่ระดับมาตรฐาน จำเป็นที่จะต้องมีความรู้ความเข้าใจ
       และทักษะในเกมทั้งสามระยะนี้เป็นอย่างดี ขาดองค์ประกอบใดไปก็จะทำให้ยากที่จะพัฒนาถึงขั้นมาตรฐานได้